Trasa on-line: Rzeczpospolita w pierwszej połowie XVI wieku (1/17)

Panowanie Zygmunta I Starego (1506-1548) to nie tylko jeden z najświetniejszych okresów kultury polskiej, lecz to także czas znaczących osiągnięć w polityce zewnętrznej i wewnętrznej. W swoich działaniach król opierał się głównie na magnatach zasiadających w senacie. Posłowie szlacheccy byli dla niego izbą niższą, z którą nie wolno było zawierać porozumienia sprzecznego ze stanowiskiem senatu lub wymierzonego przeciw ludziom obdarzonym najwyższymi godnościami. Jego zasługą było m.in. zreformowanie systemu monetarnego, rozpoczęcie kodyfikacji prawa, w celu jego ujednolicenia w całym kraju, zorganizowanie tzw. obronny potocznej przeciw Tatarom oraz zwiększenie dochodów z dóbr królewskich.
Nie mały udział miała w tym druga żona Zygmunta I Starego, którą poślubił w roku 1518, o 27 lat młodsza włoska księżniczka Bona Sforza, córka księcia Mediolanu. Królowa Bona prowadziła konsekwentną politykę wzmocnienia władzy królewskiej i zapewnienia dynastii ciągłości rządów. Starała się powiększać dobra monarsze w celu uzyskania niezależności finansowej. Za przywiezione pieniądze wykupywała z zastawu i brała w administrację liczne domeny królewskie, w których przeprowadzała reformy gospodarcze. Skupowała także posiadłości na Litwie, gdzie przejęła nadzór nad okręgami celnymi całego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Część pieniędzy lokowała w bankach weneckich oraz prowadziła operacje kredytowe. Starała się stworzyć własne dworskie stronnictwo, m.in. poprzez rozdawanie godności i urzędów. Miała znaczący wpływ na króla i jego decyzje. Mieszanie się do polityki i absolutystyczne skłonności, a także stale poszerzająca się sfera wpływów wzbudzały niechęć całej szlachty. Współczesna ocena działalności królowej Bony jest nieco inna. Docenić należy jej politykę zagraniczną i starania, aby zapewnić Polsce znaczące miejsce w Europie. Niemniej ważna była nieprzyjazna polityka wobec Habsburgów i Hohenzollernów, zgodna z polską racja stanu.

Podczas panowania Zygmunta I Starego oraz jego syna i następcy Zygmunta II Augusta, na sejmach i sejmikach, szlachta sformułowała program polityczny wymierzony przeciw przewadze magnatów w państwie. Wspierana częściowo przez niektórych magnatów, żądała w pierwszej kolejności egzekucji dóbr, tj. odebrania magnatom bezprawnie użytkowanych królewszczyzn oraz przestrzegania prawa o tzw. incompatibiliach, czyli zakazu sprawowania przez jedna osobę kilku wysokich urzędów, co dotąd było powszechne. Ponadto domagano się kodyfikacji prawa, zacieśnienia unii Korony z Litwą i likwidacji odrębności ustrojowych Prus Królewskich, ograniczenia nadmiernych przywilejów duchowieństwa (zwłaszcza zwalnianie go od podatków) oraz dalszego ograniczania praw mieszczan. Żądano uporządkowania spraw skarbu, utworzenia stałego wojska, zagwarantowania wolności wyznania i potwierdzenia zasady elekcyjności. Przywódcy ruchu egzekucyjnego wywodzący się ze średniej szlachty - Mikołaj Sienicki i Jan Ponętowski - oraz z magnaterii - Rafał Leszczyński i Hieronim Ossoliński - starali się dla swojego programu zjednać króla Zygmunta I Starego, który był temu przeciwny. W konsekwencji doprowadziło to do pierwszego rokoszu szlachty przeciw władzy królewskiej.

Podczas pospolitego ruszenia przeciw mołdawskim Wołochom, zwołanego przez króla, pod Lwowem, szlachta zawiązała pierwszy w historii Polski rokosz zwrócony przeciw królowi, Zygmuntowi I Staremu i królowej Bonie. Wystąpienie to (25 VIII - 25 IX 1537) nazwane zostało rokoszem gliniańskim lub wojną kokoszą. Zwołanie pospolitego ruszenie podczas żniw, kiedy w kraju nie było wroga, wywołało wielkie wzburzenie dziesiątków tysięcy zgromadzonej szlachty, która odmówiła marszu na Trembowlę, gdzie wyznaczono punkt zborny. Fakt ten wykorzystali przywódcy obozu egzekucjonistów - Mikołaj Taszycki, Jan Sierakowski, Paweł i Marcin Zborowscy - i rzucili hasło rokoszu, czyli nadzwyczajnego sejmu obozowego. Formalnie był to bunt szlachty przeciwko władzy królewskiej, ale szlachta atakowała nie króla, lecz jego „złych doradców", czyli senat. Obrady sejmu obozowego były niezwykle burzliwe, tak iż pojawiła się realna groźba wybuchu wojny domowej. „Gdy jeden z senatorów znaczny [Tarnowski?] szujami tę drobną szlachtę, co to była pieszo przyszła, nazwał, takowa się żałość w szlachcie poruszyła, do takowego rozruchu przyszło, że gdyby go sam Pan Bóg dziwnym obyczajem a prawie cudem (bo chmura wielka i powietrze natenczas powstało) nie uśmierzył, blisko tego było, żeby się była szlachta na pany rzuciła, a posłuszeństwo królowi domówiła" - pisał XVI-wieczny historyk Marcin Bielski (M. Bielski, Kronika polska, Warszawa 1851). Głównie jednak dyskutowano. Stanisław Orzechowski, dworzanin Piotra Kmity, który spisał wiele przemówień wygłaszanych podczas wojny kokoszej, pereł staropolskiego krasomówstwa, zanotował: „Widziałeś tam obnoszone nie włócznie, lecz prawa, nie tarcze, lecz statuty"(Stanisław Orzechowski, Wybór pism, oprac.Jerzy Starnawski, Wrocław - Warszawa - Kraków 1972).

Swoje żądania szlachta przedstawiła w formie postulatów w 36 punktach. Żądała reform, m.in. uporządkowania praw i skarbu, poniechania skupu dóbr przez Bonę, odjęcia dziesięcin na rzecz Kościoła, zwrotu królewszczyzn nieprawnie pozostających w rękach magnaterii. Sprzeciwiano się wychowaniu następcy tronu Zygmunta II Augusta na dworze matki (z pominięciem edukacji rycerskiej i politycznej) oraz wysokiemu nowemu cłu. Brak stanowczej i konsekwentnej postawy wśród szlachty sprawił, iż rokosz skończył się kompromisem. Król potwierdził wcześniej nadane szlachcie przywileje; wkrótce potem rokosz rozwiązano i wszyscy rozjechali się spokojnie do domów.

Co prawda wojna kokosza skończyła się kompromisem, ale uświadomiła szlachcie znaczenie rokoszu jako instrumentu umożliwiającego oddziaływanie na króla i jego decyzje.
„Wojna kokosza" to nazwa lekceważąco-pogardliwa, nadana przez samą szlachtę z powodu wielkiej ilości kur zjedzonych podczas parotygodniowego sejmowania pod Lwowem.

Kalendarium
1506 początek panowania Zygmunta I Starego
1518 Ślub Zygmunta I Starego z Bona Sforzą
1519-1521Wojna Polski z zakonem krzyżackim
1522 Zygmunt I Stary zapewnia tron wielkiego księcia litewskiego swojemu synowi Zygmuntowi Augustowi
1525 Sekularyzacja państwa krzyżackiego i powstanie świeckich Prus Książęcych (hołd księcia pruskiego złożony Zygmuntowi I Staremu w Krakowie)
1529 Zygmunt I Stary Zygmuntowi Augustowi tron polski (pierwsza w historii Polski elekcja vivente rege)
1529 Przyłączenie Mazowsza do Polski
25 VIII-25 IX 1537 Wojna kokosza, czyli rokosz gliniański (pierwsze w historii polski antykrólewskie wystąpienie szlachty)
1548 Śmierć Zygmunta I Starego i początek panowania Zygmunta II Augusta

 

PORTRET ZYGMUNTA AUGUSTA (1520-1572)

Autor: A.N.
Polska , XVII w.



 

Zobacz także

< 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>
Image Nazwa Materiał Kolekcja Czas powstania
BUŁAWA TYPU WĘGIERSKIEGO, WG TRADYCJI „JANA ZAMOYSKIEGO” BUŁAWA TYPU WĘGIERSKIEGO, WG TRADYCJI „JANA ZAMOYSKIEGO” żelazo,blacha srebrna, złocona, drewnoŚSXVI/XVII w.
SZABLA „OFIAROWANA JANOWI III SOBIESKIEMU PRZEZ PAPIEŻA INNOCENTEGO XI” SZABLA „OFIAROWANA JANOWI III SOBIESKIEMU PRZEZ PAPIEŻA INNOCENTEGO XI” żelazo inkrustowane złotem, brąz złocony, biały jaszczur.ŚSXVII,
GŁOWNIA SZABLI ŁUKASZA OPALIŃSKIEGO GŁOWNIA SZABLI ŁUKASZA OPALIŃSKIEGO żelazo z inkrustacją złotemŚSI Poł.
FRAGMENTY SZABLI OFIAROWANEJ DO LORETO PRZEZ JANA III SOBIESKIEGO FRAGMENTY SZABLI OFIAROWANEJ DO LORETO PRZEZ JANA III SOBIESKIEGO żelazo, brąz i srebro złocone, drewno, płytki jaspisowe inkrustowane zl…ŚSprzed 1673
PAŁASZ „KASPRA DENHOFFA” PAŁASZ „KASPRA DENHOFFA” żelazo, drewno, skóraŚSXVII, XVIII
SZABLA „PO KRÓLU JANIE” SZABLA „PO KRÓLU JANIE” żelazo, ślady złocenia drewno, skóraŚSXVII,XVIII
SZABLA „BOHDANA CHMIELNICKIEGO” SZABLA „BOHDANA CHMIELNICKIEGO” żelazo, inkrustowane złotem, drewnoŚSXVII, XVIII
PAŁASZ PAŁASZ żelazo, drewno, skóraŚSXVI, XVIII
RĘKOJEŚĆ SZABLI, Z FRAGMENTEM UŁAMANEJ GŁOWNI RĘKOJEŚĆ SZABLI, Z FRAGMENTEM UŁAMANEJ GŁOWNI stal, żelazo, blacha srebrna, drut brązowy pozłacany, drewno, skóra.ŚSII poł. XVIII w.
SZABLA-KARABELA, Z GŁOWNIĄ SZABLA-KARABELA, Z GŁOWNIĄ stalŚSXVII, XVIII w.
SZABLA SZABLA stal, brąz złocony, nefrytŚSXVIII
ŚS
GŁOWNIA SZABLI „ZEBRZYDOWSKIEGO” GŁOWNIA SZABLI „ZEBRZYDOWSKIEGO” żelazo, inkrustacja brązemŚSXVIII
GŁOWNIA MIECZA PRZYSŁANEGO PRZEZ PAPIEŻA GRZEGORZA XIII STEFANOWI BATOR… GŁOWNIA MIECZA PRZYSŁANEGO PRZEZ PAPIEŻA GRZEGORZA XIII STEFANOWI BATOR… żelazoŚSXVI
SZABLA „PO SZEFIE WOLIŃSKIM” Z 4 P. PIECHOTY KS.WARSZAWSKIEGO SZABLA „PO SZEFIE WOLIŃSKIM” Z 4 P. PIECHOTY KS.WARSZAWSKIEGO stal, mosiądz, drewno, skora, drut mosiężnyŚSXVII I XVIII
PAŁASZ KSIĘCIA JÓZEFA PONIATOWSKIEGO PAŁASZ KSIĘCIA JÓZEFA PONIATOWSKIEGO żelazo, drewno, skóra, drut złotyŚSXVIII
MIECZ MIECZ stal, brąz złocony, drewno, drut żelaznyŚSXVI/XVII w.
MIECZ DWURĘCZNY PIECHOTY MIECZ DWURĘCZNY PIECHOTY stal, żelazo, drewnoŚSXVI w.
ŚS
SZTYLET W POCHWIE TZW SYNA KS.ALBY SZTYLET W POCHWIE TZW SYNA KS.ALBY DGXVI
< 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > >>