Historia Biblioteki XX. Czartoryskich

Twórcami tej rodowej biblioteki wraz ze zbiorami muzealnymi na przełomie XVIII i XIX wieku byli księstwo Adam Kazimierz i Izabela z Flemmingów Czartoryscy. Ambicją następców Adama Kazimierza było stworzenie z istniejących zbiorów biblioteki narodowej, która stanowiłaby warsztat naukowy do badań nad historią i literaturą ojczystą. Stąd też, starania najstarszego syna księstwa, Adama Jerzego, o uzupełnianie i wzbogacanie, mieszczących się wówczas w puławskim pałacu, księgozbiorów i archiwów rodzinnych. Między innymi od wdowy po wybitnym bibliofilu i kolekcjonerze Tadeuszu Czackim zakupiona została tzw. Biblioteka Porycka. Znaczną część tej kolekcji stanowiły archiwalia po ostatnim królu polskim Stanisławie Auguście. Dzięki planowym zakupom, darom i wymianie księgozbiór Czartoryskich w roku 1830 liczył 70000 druków i 3000 rękopisów.

Konfiskata majątku po powstaniu listopadowym w roku 1831 spowodowała rozproszenie zbiorów i prawie półwiekową ich tułaczkę. W celu ukrycia ich poza terenem zaboru rosyjskiego przechowywane były w Sieniawie, Kórniku i Paryżu. Scalenia tych rozproszonych zbiorów bibliotecznych dokonał syn i spadkobierca Adama Jerzego, książę Władysław, który ulokował je (w roku 1874), w przekazanym przez władze Krakowa dawnym Arsenale miejskim. Zgodnie z ustanowionym przez Władysława Czartoryskiego statutem zarówno Biblioteka, jak i Muzeum utrzymywane były przez Ordynację Sieniawską.

Ten prywatny księgozbiór służył narodowi nieprzerwanie aż do II wojny światowej. Podczas okupacji hitlerowskiej Biblioteka była formalnie zamknięta, chociaż potajemnie nadal służyła badaczom i uczonym polskim. W wyniku zaborczych działań okupanta Biblioteka poniosła znaczne straty, zwłaszcza w rękopisach iluminowanych. Braki te w znacznej mierze zostały zredukowane w wyniku akcji rewindykacyjnej. W roku 1945 opiekę nad Muzeum i Biblioteką przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki, które w roku 1950 przekazało je w zarząd i administrowanie przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Zbiory biblioteczne, które zostały przeniesione w roku 1961 do nowego specjalnie w tym celu wzniesionego budynku przy ulicy Św. Marka 17, pozostają nieprzerwanie znaczącym warsztatem badań naukowych.

Przemiany polityczne, które dokonały się w Polsce w roku 1989, nie pozostały bez wpływu na losy Biblioteki i Muzeum Książąt Czartoryskich. Prawny spadkobierca linii rodowej wywodzącej się od Adama Jerzego - książę Adam Karol Czartoryski-Borbon założył w roku 1991 rodzinną Fundację przekazując prywatne dotychczas zbiory w użytkowanie społeczeństwu.